Thuế quan Mỹ và chi phí vải nhập khẩu: Ngành may Việt gánh gì?

Giá vải nhập khẩu không tăng vì một lý do duy nhất. Nó tăng vì nhiều khoản cộng dồn, mỗi khoản do một bên khác nhau quyết định. Xưởng may tính thiếu khoản nào, biên lợi nhuận mất đúng khoản đó.

Với một nhà máy may ở Bình Dương hay Long An đang làm hàng xuất Mỹ, chi phí đầu vào chịu ảnh hưởng từ ít nhất ba tầng thuế quan khác nhau. Ba tầng này không cộng theo kiểu số học đơn giản. Chúng khuếch đại lẫn nhau, và phần thiệt cuối cùng thường rơi vào khâu gia công.

Ba tầng thuế quan chồng lên nhau

Cách tính phổ biến là lấy trị giá lô hàng nhân thuế suất. Đúng về kế toán, thiếu về quản trị.

Chi phí thuế quan đầu vào của một xưởng may xuất khẩu sang Mỹ nằm ở ba tầng riêng biệt:

• Thuế nhập khẩu vải vào Việt Nam — Hải quan Việt Nam thu theo mã HS và xuất xứ. Vải từ Trung Quốc chịu mức thuế MFN. Vải từ các nước có FTA với Việt Nam có thể về 0%, nhưng điều kiện không phải lúc nào cũng đáp ứng được.
• Thuế mà nhà máy Trung Quốc chịu khi bán nguyên liệu — Mỹ áp thuế 301 lên hàng dệt may Trung Quốc từ năm 2018. Nhà máy Trung Quốc không tự nuốt khoản này. Họ cộng vào giá FOB bán cho khách nước ngoài.
• Thuế thành phẩm khi vào Mỹ — Nhà nhập khẩu Mỹ trả trên giấy tờ, nhưng họ sẽ ép giá FOB của xưởng Việt để bù lại. Đây là khoản khó nhìn thấy nhất vì nó xuất hiện dưới dạng yêu cầu giảm giá, không phải dưới dạng hóa đơn thuế.

Ba tầng này tạo thành một cái kẹp. Phía trên ép xuống bằng giá FOB, phía dưới ép lên bằng giá nguyên liệu. Khâu gia công nằm giữa và hứng chịu.

Vì sao Việt Nam vẫn phải mua vải Trung Quốc

Đây không phải câu chuyện về giá rẻ. Đây là câu chuyện về năng lực sản xuất.

Ngành dệt may Việt Nam mạnh ở khâu may. Yếu ở khâu dệt và nhuộm. Các nhóm vải đòi hỏi kỹ thuật cao — vải filament nhân tạo, vải dệt kim cao cấp, vải chức năng — gần như phải nhập.

Theo dữ liệu COMTRADE, Trung Quốc xuất khẩu 297 tỷ USD xơ sợi filament nhân tạo (HS54) trong năm 2024, tăng từ 182 tỷ USD năm 2020. Vải dệt kim (HS60) đạt 238 tỷ USD cùng năm. Một phần đáng kể trong số này chảy vào Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam.

Con số này quan trọng vì nó cho thấy quy mô phụ thuộc. Việt Nam không thể thay thế nguồn vải Trung Quốc trong một sớm một chiều. Bất kỳ cuộc nói chuyện nào về "đa dạng hóa nguồn cung" cũng phải bắt đầu từ thực tế này.

Vậy năng lực sản xuất vải trong nước đang ở đâu?

Bảng trên là đánh giá theo kinh nghiệm ngành, không phải số liệu thống kê chính thức. Nhưng nó phản ánh đúng thực trạng mà người mua vải ở Việt Nam đều biết: những nhóm vải quan trọng nhất cho hàng xuất khẩu lại là những nhóm phải nhập nhiều nhất.

Mã HS quyết định thuế suất, phân loại sai là mất tiền

Hai cuộn vải giống hệt nhau về ngoại quan có thể chịu hai mức thuế khác nhau nếu phân loại vào hai mã HS khác nhau.

Ví dụ rõ nhất là vải phủ. Cùng một cuộn vải polyester dệt thoi, nếu đã được phủ một lớp polymer thì có thể xếp vào nhóm 5903 (vải dệt được tráng phủ nhựa). Nếu chưa phủ hoặc lớp phủ không đủ dày theo định nghĩa hải quan, nó nằm ở nhóm 5407 (vải dệt thoi từ sợi filament tổng hợp).

Chương 59 và chương 54 có mức thuế MFN khác nhau. Chênh lệch có thể lên vài phần trăm trên trị giá lô hàng. Với đơn hàng vài chục nghìn mét, đó là khoản tiền thật.

Vấn đề không dừng ở thuế nhập khẩu. Mã HS còn ảnh hưởng đến quy tắc xuất xứ. Hiệp định EVFTA yêu cầu vải phải được sản xuất tại Việt Nam hoặc tại EU để thành phẩm may mặc được hưởng thuế ưu đãi khi vào châu Âu. Vải nhập từ Trung Quốc thường không đáp ứng điều kiện này.

Nghĩa là: nếu xưởng may dùng vải Trung Quốc, hàng xuất sang EU mất ưu đãi EVFTA. Hàng xuất sang Mỹ vẫn phải cạnh tranh bằng giá, và giá vải đầu vào đã bị đội lên bởi thuế 301 từ phía Trung Quốc.

Thuế 301 và cách nó chảy vào giá FOB

Năm 2018, chính quyền Trump khởi động thuế 301 lên hàng Trung Quốc. Đến tháng 9/2018, danh mục thứ ba bao gồm hàng dệt may thuộc chương 50-60, với mức 10%, sau đó nâng lên 25% từ tháng 5/2019.

Nhà máy Trung Quốc phản ứng theo hai cách. Một là giảm biên lợi nhuận để giữ khách. Hai là chuyển chi phí sang giá bán. Cách thứ hai phổ biến hơn với các đơn hàng mới.

Với khách hàng Việt Nam, điều này nghĩa là giá vải Trung Quốc tăng không phải vì chi phí sản xuất tăng, mà vì nhà máy Trung Quốc đang bù đắp khoản thuế họ phải chịu ở thị trường Mỹ. Khoản bù đắp này được phân bổ trên toàn bộ đơn hàng, kể cả đơn hàng bán cho Việt Nam.

Đây là điểm ít ai để ý. Thuế Mỹ đánh vào hàng Trung Quốc không chỉ ảnh hưởng đến người mua Mỹ. Nó ảnh hưởng đến tất cả khách hàng của nhà máy Trung Quốc, vì chi phí được chia đều.

Tỷ giá và cước vận tải: Hai biến số bị bỏ quên

Nếu chỉ nhìn thuế suất, bạn bỏ qua hai yếu tố có thể lớn hơn cả thuế.

Cước vận tải biển từ Trung Quốc sang Việt Nam tuyến ngắn, thường không biến động mạnh như tuyến xuyên Thái Bình Dương. Nhưng khi cước tàu tăng trên toàn cầu, các hãng vận tải có xu hướng ưu tiên tuyến dài, khiến tuyến ngắn bị đẩy giá theo.

Tỷ giá phức tạp hơn. Vải nhập từ Trung Quốc thanh toán bằng USD hoặc CNY. Hợp đồng xuất khẩu sang Mỹ thanh toán bằng USD. Nếu tỷ giá VND/USD biến động giữa lúc ký hợp đồng mua vải và lúc nhận thanh toán từ khách Mỹ, phần chênh lệch có thể ăn hết biên lợi nhuận gia công.

Ngành may có chu kỳ sản xuất dài. Từ lúc đặt vải đến lúc giao hàng có thể mất 60-90 ngày. Trong khoảng thời gian đó, tỷ giá có thể thay đổi đáng kể. Xưởng nào không khóa tỷ giá sẽ chịu rủi ro.

Vì sao "chuyển sang vải nội địa" chưa giải quyết được

Đây là câu trả lời mà nhiều người không muốn nghe.

Vải sản xuất tại Việt Nam không tự động rẻ hơn vải nhập. Nguyên nhân nằm ở quy mô. Nhà máy dệt trong nước thường có công suất nhỏ hơn, đơn hàng tối thiểu thấp hơn về sản lượng nhưng chi phí cố định trên mỗi mét lại cao hơn. Họ cũng phải nhập nguyên liệu đầu vào — xơ, sợi, hóa chất nhuộm — với giá tương tự hoặc cao hơn nhà máy Trung Quốc.

Chưa kể vấn đề ổn định chất lượng. Vải nội địa có thể đạt yêu cầu cho đơn hàng này nhưng lệch màu hoặc lệch độ co cho đơn hàng sau. Với đơn hàng xuất khẩu yêu cầu độ đồng đều cao, rủi ro này không nhỏ.

Hướng đi thực tế hơn không phải là chuyển hoàn toàn sang vải nội địa, mà là phân tầng đơn hàng. Đơn hàng yêu cầu thấp dùng vải nội địa hoặc vải nhập từ nước có FTA. Đơn hàng cao cấp vẫn phải dùng vải nhập, nhưng đàm phán giá theo hướng chia sẻ rủi ro thuế quan với khách hàng.

Kiểm định và chứng nhận: Chi phí ẩn của hàng nhập

Một lô vải nhập khẩu về đến cảng chưa phải là kết thúc. Đó là lúc bắt đầu thêm các bước kiểm tra.

Khách hàng Mỹ và EU ngày càng yêu cầu chứng nhận OEKO-TEX STANDARD 100 cho vải đầu vào, nghĩa là vải phải đạt giới hạn về formaldehyde, thuốc nhuộm azo bị cấm, kim loại nặng, và các chất độc hại khác. OEKO-TEX có bốn cấp độ sản phẩm; hàng may mặc tiếp xúc da cần cấp II, hàng trẻ em cần cấp I với giới hạn nghiêm ngặt hơn.

Nếu lô vải không có sẵn chứng nhận, xưởng phải tự gửi mẫu đi kiểm. Chi phí kiểm định tính theo lần gửi mẫu hoặc theo từng chỉ tiêu. Thời gian chờ kết quả có thể ảnh hưởng đến tiến độ sản xuất.

Quan trọng hơn: chứng nhận của lô trước không tự động áp dụng cho lô sau. Nếu nhà cung cấp đổi lô nguyên liệu hoặc đổi quy trình nhuộm, chứng nhận phải làm lại. Đây là lý do nhiều xưởng may ưu tiên nhà cung cấp vải đã có chứng nhận sẵn, dù giá cao hơn một chút. Chi phí kiểm định và rủi ro chậm tiến độ thường lớn hơn phần chênh lệch giá.

Bài toán mua vải cần được tính lại theo từng tầng

Không có công thức chung. Nhưng có nguyên tắc.

• Tách chi phí thuế quan khỏi giá FOB — Khi đàm phán với nhà cung cấp Trung Quốc, hỏi rõ giá bán có bao gồm khoản bù thuế 301 hay không. Nếu có, đó là điểm đàm phán.
• Kiểm tra mã HS trước khi ký hợp đồng — Nhờ đơn vị khai báo hải quan xác nhận mã HS dự kiến trước khi chốt đơn. Chênh lệch thuế giữa các mã có thể đủ để thay đổi quyết định mua.
• Tính cả chi phí tuân thủ — Chi phí kiểm định, chứng nhận và thời gian chờ phải được tính vào giá thành, không phải coi là chi phí phát sinh.
• Phân tầng nhà cung cấp theo thị trường đích — Hàng xuất EU cần vải đáp ứng quy tắc xuất xứ. Hàng xuất Mỹ linh hoạt hơn về nguồn gốc nhưng nhạy cảm về giá.

Ngành may Việt Nam đang ở giai đoạn mà lợi thế chi phí nhân công không còn đủ để bù cho các khoản chi phí đầu vào tăng. Những xưởng quản lý tốt cấu trúc chi phí nguyên liệu sẽ trụ được. Những xưởng chỉ nhìn vào giá gia công sẽ bị ép biên lợi nhuận.

Những gì cần theo dõi trong thời gian tới

Chính sách thuế quan của Mỹ không cố định. Các mức thuế 301 từng được áp dụng, rồi tạm hoãn, rồi áp lại với mức khác. Mỗi lần thay đổi đều ảnh hưởng đến giá vải nhập khẩu vào Việt Nam, dù độ trễ có thể vài tháng.

Việt Nam không phải là bên quyết định trong cuộc chơi này. Nhưng xưởng may Việt Nam có thể chủ động hơn trong cách cấu trúc hợp đồng mua bán và lựa chọn nguồn cung. Đó là phần kiểm soát được, và nên tập trung vào đó thay vì chờ đợi chính sách ổn định trở lại.