Mười Năm Sau Rana Plaza: 5 Triệu Công Nhân Sẽ Đi Về Đâu Với Các Thuật Toán AI?

Ở ngoại ô Dhaka, Bangladesh, chủ một nhà máy may cỡ vừa cung cấp cho các thương hiệu thời trang nhanh châu Âu đờ đẫn nhìn vào hợp đồng đơn hàng trên tay. Không phải vì không có đơn hàng — người mua vẫn đặt. Nhưng vì hợp đồng giờ có thêm một dòng: "Nhà cung cấp phải hoàn thành kế hoạch chuyển đổi tự động hóa dây chuyền sản xuất và nộp chương trình đào tạo chuyển đổi kỹ năng cho công nhân trước năm 2027."

Ông lật sang trang thanh toán. Đơn giá vẫn như năm ngoái.

Nhìn lại vài tháng trước, vào tháng 12/2023, chính phủ Bangladesh đã tăng lương tối thiểu cho công nhân dệt may hơn 50%, lên khoảng 95 đô la/tháng (theo tờ Daily Star của Bangladesh). Các thương hiệu quốc tế công khai gọi đây là "bước tiến lịch sử."

Nhưng ông chủ nhà máy này tính toán: Nhà máy hiện có 1.200 công nhân, tổng quỹ lương hàng tháng khoảng 114.000 đô la. Chi phí đầu tư ban đầu cho một hệ thống cắt tự động cộng với hệ thống băng tải thông minh trên cao khoảng 1,8 triệu đô la trong năm đầu, nhưng sau đó chỉ còn chi phí bảo trì và điện — không tăng lương, không đóng bảo hiểm xã hội, và chắc chắn không phải đối phó với đình công.

Ông ta sẽ chọn phương án nào?

Đây không phải là câu hỏi trắc nghiệm chỉ riêng Bangladesh. Đó là sự phân phối lại chi phí có hệ thống đang diễn ra trên toàn bộ chuỗi cung ứng may mặc toàn cầu. Và bị đẩy vào trung tâm bàn cờ là 5 triệu công nhân đang vận hành máy may trong những xưởng 40°C.

1. Hai Con Số Từ Một Đống Đổ Nát

Trước hết, hãy quay lại ngày 24 tháng 4 năm 2013, tại quận Savar, Dhaka, ở Rana Plaza.

Tòa nhà thương mại tám tầng này sụp đổ trong giờ cao điểm buổi sáng, chôn vùi năm nhà máy may đang hoạt động bên trong. Số người chết cuối cùng: ít nhất 1.132 người. Số người bị thương: hơn 2.500 người (theo báo cáo điều tra năm 2023 của Tricontinental: Viện Nghiên cứu Xã hội).

Một ngày trước khi sụp đổ, chính quyền đã ra lệnh sơ tán. Nhưng chủ tòa nhà, Sohel Rana, nói với các chủ nhà máy: "Tòa nhà chỉ hư hỏng nhẹ." Các chủ nhà máy nói với công nhân: "Tiếp tục làm việc — Gấp đơn hàng này." Danh sách nhà cung cấp bao gồm các thương hiệu như Benetton, Zara, Walmart, Prada và Gucci.

Mười một năm đã trôi qua. Đống đổ nát của Rana Plaza đã được dọn sạch từ lâu, và ngành may mặc Bangladesh dường như đã thoát khỏi bóng tối. Hiện nay, nước này là nhà xuất khẩu hàng may mặc lớn thứ hai thế giới, với dệt may chiếm hơn 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước, đạt khoảng 48 tỷ đô la trong năm tài chính 2023–2024 (theo số liệu từ Daily Star và Tân Hoa Xã Tài chính). Trên cả nước có hơn 4.000 nhà máy may, cung cấp hơn 5 triệu việc làm. Các tổ chức quốc tế về quyền lao động, thương hiệu và chính phủ Bangladesh đã cùng triển khai hệ thống kiểm tra an toàn nhà máy được mệnh danh là khắt khe nhất thế giới.

Nhưng ẩn trong báo cáo của Tricontinental là một con số hầu như không ai để ý: Trong thập kỷ sau vụ sụp đổ Rana Plaza, ít nhất 109 tòa nhà khác đã sụp đổ ở cùng khu vực Bangladesh, khiến ít nhất 27 công nhân thiệt mạng.

109 tòa nhà. Đây không phải là sự thất bại của hệ thống an toàn — đây là màn trình diễn của hệ thống an toàn.

Và con số thứ hai tôi muốn bạn nhớ là 10,97%.

Theo dữ liệu từ Văn phòng Dệt may của Bộ Thương mại Hoa Kỳ, trong nửa đầu năm 2024, xuất khẩu hàng may mặc của Bangladesh sang Hoa Kỳ giảm 10,97% so với cùng kỳ năm trước (theo Tân Hoa Xã Tài chính). Trong cùng kỳ, xuất khẩu hàng may mặc của Việt Nam sang Mỹ tăng vọt khoảng 17% (số liệu tháng 1–7/2025 từ Hiệp hội Dệt May Việt Nam). Năm 2025, Việt Nam tạm thời vượt Trung Quốc để trở thành nhà cung cấp hàng may mặc lớn nhất cho Hoa Kỳ.

Ghép hai con số này lại với nhau, một chuỗi nhân quả rõ ràng hiện ra — không phải các nhà máy trở nên nguy hiểm hơn sau Rana Plaza, mà là các nhà mua hàng toàn cầu đã đánh giá tổng thể rủi ro của Bangladesh như một 'xưởng sản xuất' (bao gồm khả năng đòi quyền lợi của công nhân, thái độ chính phủ đối với tổ chức lao động, sự ổn định của nguồn năng lượng, và hiệu quả thông quan cảng) và đưa ra quyết định kinh doanh: chuyển các đơn hàng tăng thêm sang các cơ sở sản xuất có rủi ro thấp hơn.

Đây là một sự thật rất phản trực giác: Các thương hiệu không sợ nhà máy mất an toàn; họ sợ phản ứng dây chuyền khi nhà máy mất an toàn bị phơi bày — công nhân đình công, đơn hàng chậm trễ, khủng hoảng truyền thông xã hội. Rủi ro không phải là 'nguy hiểm đến tính mạng'; rủi ro là 'gián đoạn giao hàng'.

2. 95 Đô La Một Tháng — Một 'Tài Khoản Lương Tâm' Đẩy Công Nhân Vào Hố Đen Thuật Toán

Vào tháng 12/2023, lương tối thiểu cho công nhân dệt may Bangladesh đã tăng hơn 50%. Nghe có vẻ là tin tốt. Trong các thông cáo báo chí của truyền thông quốc tế, các tổ chức phi chính phủ và thương hiệu, đây là một chiến thắng.

Hãy phân tích tài khoản này.

Mức lương hàng tháng khoảng 95 đô la. Với chi phí sinh hoạt hiện tại ở Bangladesh, đây chỉ đủ sống tối thiểu. Nhưng từ góc nhìn của chủ nhà máy, đây là sự gia tăng không thể ngăn chặn trong cơ cấu chi phí — ngành gia công may mặc sống sót nhờ lợi nhuận đơn vị chỉ vài xu.

Cuộc điều tra của Tricontinental ghi lại lời một chủ nhà máy: "Các chủ nhà máy theo đuổi tối đa hóa lợi nhuận... họ sẽ không trả tiền làm thêm... một phần có thể đổ lỗi cho các nhà bán lẻ thương hiệu... Dù lợi nhuận chỉ 2-3 xu, nó cũng tạo ra khác biệt lớn, nhưng các công ty này không muốn đưa tuân thủ vào tính toán chi phí của họ."

Câu nói này nặng ký. Nó thừa nhận hai điều: thứ nhất, chủ nhà máy đang bóc lột công nhân; thứ hai, các thương hiệu đồng lõa trong sự bóc lột này vì nếu giá tăng, họ sẽ chuyển đơn hàng. Toàn bộ chuỗi là một sợi dây căng — bất kỳ lực quá mạnh nào ở một đầu cũng sẽ làm đứt.

Giờ đây, sợi dây lương tối thiểu đã bị kéo lên 50%. Nhà máy chỉ còn ba con đường:

1. Tăng giá — Các thương hiệu không cho phép vì Việt Nam đang chờ lấy đơn.
2. Sa thải công nhân — Thay thế công nhân 'có thể tối ưu hóa' bằng lập lịch AI, băng tải thông minh trên cao, và máy cắt tự động (một máy cắt tự động có thể thay thế 8-10 công nhân — một giải pháp công nghiệp đã trưởng thành).
3. Đóng cửa — Nếu nhà máy quá nhỏ không đủ tiền mua thiết bị, thì đơn giản là phá sản.

Cả ba con đường đều dẫn đến cùng một kết quả: Công nhân bị đẩy ra khỏi dây chuyền sản xuất.

Do đó, làn sóng đóng cửa nhà máy may hiện nay ở Bangladesh không phải xảy ra trong một sớm một chiều. Đó là kết quả của một phản ứng dây chuyền: thương hiệu yêu cầu 'chuyển đổi công bằng' → lương tối thiểu tăng → chi phí nhà máy tăng vọt → thương hiệu từ chối chịu chi phí → nhà máy đầu tư tự động hóa thay thế lao động → công nhân tay nghề thấp mất việc. Đây không phải là 'thiên tai'; đây là con đường chuyển giao lợi ích được tính toán kỹ lưỡng bởi các nhà mua hàng toàn cầu.

Một báo cáo nghiên cứu do Tổ chức Ân xá Quốc tế công bố vào tháng 11/2025 còn nói thẳng hơn. Tổng thư ký Agnès Callamard sử dụng một cụm từ hiếm thấy trong diễn ngôn của các tổ chức phi chính phủ, gọi đó là "một 'liên minh ma quỷ' giữa các thương hiệu thời trang, chủ nhà máy và chính phủ Bangladesh, Ấn Độ, Pakistan và Sri Lanka."

Nghiên cứu dựa trên 88 cuộc phỏng vấn tại 20 nhà máy ở bốn quốc gia (tháng 9/2023 đến tháng 8/2024). Họ gửi bảng câu hỏi cho 21 thương hiệu lớn. Chỉ có Adidas, ASOS, Fast Retailing, Inditex, Otto Group và Primark cung cấp phản hồi đầy đủ. Boohoo, H&M, Desigual, Next và Gap không cung cấp thông tin gì.

Khi một quốc gia chiếm 80% xuất khẩu hàng may mặc toàn cầu trả cho công nhân chỉ 95 đô la một tháng, và các thương hiệu phản ứng bằng cách 'không cung cấp thông tin', thì đây không còn là cuộc thảo luận về 'quyền lao động' nữa — mà là dùng im lặng để duy trì tính hợp pháp của bạo lực cấu trúc.

3. 'AI Thay Thế' Là Một Câu Chuyện Được Dàn Dựng Tỉ Mỉ

Bây giờ chúng ta đi đến cốt lõi của bài viết này — lớp giấy mỏng cần được xé toang: Hầu như tất cả các báo cáo bạn đọc về 'AI thay thế công nhân dệt may' có thể đã được viết từ góc nhìn của người mua hàng.

Bởi vì câu chuyện này có một lỗ hổng logic chết người: Nó cho rằng AI thay thế là kết quả tự nhiên của tiến bộ công nghệ, trong khi hoàn toàn phớt lờ ai đã chọn nhấn nút 'bắt đầu tự động hóa' và ai đặt ra ngưỡng kinh tế để thay người bằng máy.

Hãy cùng làm một thí nghiệm tư duy. Giả sử:

• Các thương hiệu sẵn sàng trả thêm 0,50 đô la cho mỗi chiếc áo thun sản xuất tại Bangladesh;
• 0,50 đô la này đủ để bù đắp cho khoản tăng lương tối thiểu và còn dư để cải thiện điều kiện làm việc;
• Liệu khi đó chủ nhà máy có còn động lực vay 1,8 triệu đô la để mua thiết bị tự động hóa không?

Câu trả lời là: Có thể, nhưng không phải vì bắt buộc. Họ có thể chọn tự động hóa để tăng hiệu quả, nhưng không phải vì không có nó thì chết.

Nhưng thực tế, các thương hiệu đã không trả thêm 0,50 đô la đó. Họ tìm thấy các lựa chọn thay thế tại Việt Nam với giá rẻ tương đương nhưng chuỗi cung ứng ổn định hơn, thuế quan ưu đãi hơn (Việt Nam đã ký 17 FTA), và rủi ro chính trị thấp hơn. Họ nhấn nút 'chuyển đơn hàng' và nói với các nhà máy Bangladesh: 'Hoặc tự tìm cách nâng cao hiệu quả, hoặc chúng tôi đi.'

Như vậy, chúng ta thấy: Tờ Daily Star đưa tin một nghiên cứu dự đoán thị trường quần áo trực tuyến tại Mỹ, EU và châu Phi sẽ đạt 308 tỷ đô la vào năm 2026. Nếu xây dựng được nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới, Bangladesh có thể thu về 489 triệu đô la doanh thu xuất khẩu vào năm 2027. Con số đó cũng được nhắc đến — chiếm 0,2% thị trường trực tuyến Mỹ, 0,1% thị trường EU và 0,75% thị trường châu Phi.

Trong chiếc bánh 308 tỷ đô la toàn cầu, Bangladesh chỉ có thể cạo được một mảnh vụn.

Đây không phải là AI loại bỏ công nhân. Đây là hệ thống phân phối lợi nhuận toàn cầu đang 'loại bỏ' sức mặc cả của toàn bộ công nhân dệt may Bangladesh.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự đoán rằng đến năm 2030, 22% việc làm toàn cầu sẽ bị chuyển đổi, với 92 triệu việc làm bị mất đi và 170 triệu việc làm mới được tạo ra, dẫn đến tăng ròng 78 triệu việc làm (theo Báo cáo Tương lai Việc làm của WEF, được Tạp chí Cầu thị trích dẫn). Nhưng những dự báo như vậy có một điểm mù chung: Chúng cho rằng việc làm mới và việc làm bị mất xảy ra ở cùng một quốc gia và cùng một nhóm người.

Trong thực tế, điều này không đúng. Công nhân bị mất việc là một nữ công nhân may 23 tuổi ở Bangladesh; việc làm mới được tạo ra có thể là một người huấn luyện AI ở Thung lũng Silicon. 'Sự gia tăng ròng' về cơ hội việc làm toàn cầu che giấu một sự chênh lệch tàn khốc về mặt địa lý và giai cấp.

4. Các Khoản Vay Năng Lượng và Cải Cách Cảng Biển — 'Chất Bôi Trơn' Thúc Đẩy Loại Bỏ Công Nhân

Ở đây, tôi muốn đưa ra một nhận định thậm chí còn phản trực giác hơn: Viện trợ của Nhật Bản để cải thiện nguồn cung năng lượng cho Bangladesh và nỗ lực cải cách thông quan cảng Chittagong của chính phủ Bangladesh — cả hai điều có vẻ là 'điều tốt' giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của Bangladesh — nhưng trong bối cảnh AI thay thế công nhân, chúng thực sự có thể đóng vai trò như 'chất bôi trơn' thúc đẩy quá trình loại bỏ công nhân truyền thống.

Đầu tiên, hãy xem xét năng lượng. Bangladesh từ lâu đã bị ảnh hưởng bởi nguồn điện không ổn định. Các nhà máy may phải dựa vào máy phát điện diesel để tồn tại, với chi phí cắt cổ. Chương trình cho vay năng lượng từ Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) về mặt lý thuyết có thể ổn định lưới điện và giảm chi phí điện cho nhà máy.

Vấn đề nằm ở từ 'ổn định'.

Điện ổn định hơn có nghĩa là gì? Nó có nghĩa là các thiết bị tự động hóa — dây chuyền cắt tự động, hệ thống băng tải thông minh trên cao, máy kiểm tra thị giác AI — có thể chạy 24 giờ một ngày không gián đoạn. Logic rất đơn giản: Trong môi trường điện không ổn định, ngay cả những máy móc tiên tiến nhất cũng có thể nửa ngày không hoạt động vì mất điện. Khi điện ổn định, thời gian hoàn vốn cho đầu tư tự động hóa giảm mạnh, và sức hấp dẫn đầu tư tăng vọt.

Bây giờ nhìn vào cảng. Cảng Chittagong xử lý khoảng 92% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu và 98% hàng container của Bangladesh. Năm 2025, cảng đã xử lý 3,409 triệu TEU (theo dữ liệu từ Cảng vụ Chittagong). Cải thiện hiệu quả thông quan và giảm chi phí logistics chắc chắn có lợi cho xuất khẩu dệt may.

Nhưng 'logistics nhanh hơn' cũng định nghĩa lại hoàn cảnh của công nhân.

Cuộc cạnh tranh giữa các thương hiệu thời trang nhanh về cơ bản là cuộc đua về tốc độ. ZARA có thể nén thời gian từ thiết kế đến kệ hàng xuống 15 ngày. Ai giao hàng nhanh hơn, thông quan nhanh hơn, giao hàng đến kho nhanh hơn sẽ nhận được nhiều đơn hàng lặp lại hơn. Và 'nhanh hơn' này đòi hỏi từ các nhà máy tính linh hoạt sản xuất và độ chính xác quản lý cực cao — thay đổi mẫu mã nhanh chóng, lập lịch sản xuất chính xác, kiểm soát chất lượng số hóa. Những khả năng này chính là điểm yếu nhất của những người vận hành truyền thống có trình độ học vấn tương đối thấp.

Khi cảng Chittagong từng bị tắc nghẽn khủng khiếp, các nhà mua hàng toàn cầu định vị Bangladesh là 'rẻ, đừng mong giao đúng hẹn, nhưng rẻ đến mức chấp nhận được sự chậm trễ.' Khi cảng trở nên hiệu quả và tốc độ logistics được đẩy nhanh, người mua ngay lập tức nâng cấp yêu cầu lên 'rẻ, đúng hẹn, và có khả năng đáp ứng nhanh các lô nhỏ.' Giải pháp cuối cùng cho những yêu cầu này không phải là làm cho công nhân hiện tại kỷ luật hơn, mà là sử dụng hệ thống để thay thế quyết định của con người, camera thay thế giám sát của con người, và thuật toán để phân công thứ tự may từng chiếc áo.

Do đó, các khoản vay năng lượng và cải cách cảng biển không phải là 'giúp' công nhân Bangladesh giữ được việc làm — chúng đang cho tư bản thêm tự tin để triển khai tự động hóa tại đây, và tự động hóa thay thế ai?

Vẫn là những công nhân đó, những người khi năng lượng còn bất ổn và cảng còn tắc nghẽn, đã dùng mồ hôi và tăng ca quá mức để kịp đơn hàng.

5. Chương Trình PLI Của Ấn Độ — 'Rẻ' Không Còn Là Rào Cản Mà Một Quốc Gia Có Thể Độc Chiếm

Mở rộng tầm nhìn, bạn sẽ thấy tình cảnh của Bangladesh không đơn độc. Toàn bộ tam giác dệt may Nam Á — Trung Quốc, Ấn Độ, Bangladesh — đang trải qua một cuộc xáo trộn vị thế mạnh mẽ.

Chương trình PLI (Ưu đãi Liên kết Sản xuất) của Ấn Độ dành cho dệt may đã bước vào giai đoạn thực thi thứ ba, với danh sách công ty được phê duyệt và số tiền đầu tư đã được chốt. Chương trình này cung cấp các ưu đãi rất rõ ràng cho đầu tư vào sản xuất vải MMF (Sợi Nhân tạo), với các khoản trợ cấp đáng kể nhằm mở rộng dây chuyền sản xuất polyester, nylon và viscose (theo thông báo chương trình PLI của Bộ Dệt may Ấn Độ).

Đây là một biến số ít được thảo luận trong giới công nghiệp trong nước, nhưng có tác động sâu rộng. Trước đây, sự phân công lao động thô sơ trong dệt may toàn cầu là: Trung Quốc mạnh về sợi nhân tạo, Ấn Độ mạnh về kéo sợi bông, Bangladesh mạnh về gia công hàng may mặc từ bông. Nhưng sự phân công này đang bị phá vỡ bởi chương trình PLI của Ấn Độ.

Khi công suất vải MMF nội địa của Ấn Độ tăng lên, xuất khẩu dệt may của Ấn Độ sang châu Âu và Mỹ sẽ không còn bị giới hạn bởi thuế quan cao đối với sản phẩm bông và biến động theo mùa (giá bông bị ảnh hưởng nhiều bởi khí hậu; polyester chịu ảnh hưởng của dầu thô). Ấn Độ có thể cung cấp vải dệt kim MMF và quần áo ra thị trường toàn cầu quanh năm với giá cạnh tranh với Bangladesh. Việt Nam đã đi tiên phong — tận dụng lợi thế thuế quan FTA với EU, Nhật Bản và các thị trường khác để biến đồ thể thao và đồ dệt kim từ MMF thành một phần cốt lõi trong danh sách nhà cung cấp của các thương hiệu toàn cầu.

Đối với Bangladesh, bối cảnh cạnh tranh này đặc biệt hiểm trở. Bởi vì sản phẩm từ bông vẫn chiếm tỷ trọng tương đối cao trong xuất khẩu hàng may mặc của Bangladesh, trong khi sở thích tiêu dùng toàn cầu đang chuyển dịch sang đồ thể thao MMF, đồ ngoài trời và đồ mặc thoải mái co giãn. Sự thay đổi cơ cấu này, kết hợp với khung thời gian mở rộng công suất PLI của Ấn Độ, có nghĩa là Bangladesh có thể, trong vòng năm năm tới, đi từ vị thế 'một cơ sở sản xuất giá rẻ gần như không thể thay thế' xuống thành 'năng lực dự phòng không còn là