Lũ lụt Chittagong và khủng hoảng chuỗi cung ứng: Ngành dệt may Bangladesh đối mặt với 'cơn bão hoàn hảo'

Tháng 8 năm 2024, cơn lũ lịch sử tràn về vùng đồng bằng châu thổ sông Hằng – Brahmaputra. Nước không chỉ nhấn chìm hàng nghìn hecta lúa, mà còn làm tê liệt cảng Chittagong – huyết mạch duy nhất của ngành dệt may Bangladesh. Cùng lúc đó, làn sóng biểu tình bạo lực sau cuộc bầu cử gây tranh cãi khiến các nhà máy phải đóng cửa, chuỗi cung ứng vốn đã mong manh càng thêm đứt gãy.

Kết quả? Sản lượng may mặc giảm tới 50%, theo ông Mohammad Hatem, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà sản xuất và Xuất khẩu Hàng dệt kim Bangladesh (BKMEA). "Ngành công nghiệp đang chịu áp lực khủng khiếp để hoàn thành đơn hàng", ông nói với Reuters vào cuối tháng 8/2024. Đây không chỉ là một thảm họa thiên nhiên đơn thuần. Nó là đỉnh điểm của một "cơn bão hoàn hảo" hội tụ giữa hạ tầng yếu kém, bất ổn chính trị và sự phụ thuộc quá mức vào một cảng duy nhất.

Bài toán cơ cấu: Cảng Chittagong – điểm nghẽn của cả nền kinh tế

Khoảng 80% nhà máy may mặc Bangladesh tập trung tại Dhaka và các tỉnh lân cận. Nhưng gần như toàn bộ hàng xuất khẩu – kể cả nguyên liệu thô (bông, sợi) và thành phẩm – đều phải qua cảng Chittagong, cách thủ đô 240 km. Cảng này xử lý hơn 90% khối lượng thương mại quốc tế của cả nước. Khi lũ lụt làm tê liệt đường bộ và đường sắt nối Dhaka với Chittagong, các container hàng tồn đọng hàng tuần, không thể vận chuyển.

Hậu quả: các lô bông nhập khẩu từ Ấn Độ, Mỹ và Úc không thể đến nhà máy kịp thời. Theo thống kê của BKMEA, ngành dệt may Bangladesh cần nhập khẩu khoảng 40.000 tấn bông/tháng (tương đương khoảng 30 triệu tấn/năm). Khi nguồn cung bị đứt, nhiều nhà máy buộc phải giảm ca sản xuất hoặc tạm dừng hoạt động.

Không chỉ nguyên liệu thô. 85% vải dệt thoi và 35% vải dệt kim sử dụng trong hàng may mặc xuất khẩu cũng phải nhập khẩu (theo dữ liệu từ EPB Bangladesh, 2015). Điều này có nghĩa: bất kỳ gián đoạn nào tại cảng đều lập tức ảnh hưởng đến chuỗi giá trị dài hàng nghìn km – từ đồng bông ở Texas cho đến shop thời trang ở Paris.

Con số biết nói: Xuất khẩu giảm, tín nhiệm giảm

Trước khi lũ lụt ập đến, thị trường đã có những dấu hiệu cảnh báo. Theo số liệu từ Cục Dệt may và Quần áo thuộc Bộ Thương mại Mỹ (OTEXA), xuất khẩu hàng may mặc của Bangladesh sang Mỹ trong nửa đầu năm 2024 giảm 10,97% so với cùng kỳ năm trước. Nguyên nhân chính đến từ sự bất ổn chính trị kéo dài từ cuối năm 2023: các cuộc biểu tình, đình công, và tình trạng phong tỏa đã làm gián đoạn sản xuất.

Hệ quả tất yếu: tháng 11 năm 2024, Moody’s hạ xếp hạng tín nhiệm quốc gia của Bangladesh từ B1 xuống B2, triển vọng “tiêu cực”. Đây là lần đầu tiên kể từ năm 2010 (khi Moody's bắt đầu xếp hạng Bangladesh) mà nước này bị hạng “tiêu cực”. Lý do được đưa ra: “rủi ro tài khóa gia tăng do khả năng huy động vốn giảm, áp lực từ dự trữ ngoại hối suy giảm và bất ổn chính trị kéo dài”.

Phân tích của Moody’s cho thấy lĩnh vực dệt may (chiếm hơn 80% kim ngạch xuất khẩu) là “nguồn thu ngoại tệ chủ chốt”, nhưng cũng là điểm yếu nhất khi chuỗi cung ứng bị đứt gãy. Một khi uy tín tín dụng giảm, các nhà nhập khẩu quốc tế – vốn đã lo ngại về rủi ro gián đoạn – sẽ càng thận trọng hơn khi đặt hàng dài hạn.

Lưu ý: số liệu tham khảo, ước tính dựa trên tỷ lệ giảm 10,97% công bố bởi OTEXA. Giá trị tuyệt đối được suy luận từ kim ngạch năm trước.

Đơn hàng chạy đi đâu? Ấn Độ, Việt Nam và cuộc đua thay thế

Khi Bangladesh – nước xuất khẩu may mặc lớn thứ hai thế giới sau Trung Quốc – gặp khó, các thương hiệu thời trang toàn cầu nhanh chóng tìm nguồn cung thay thế. Ấn Độ, với ngành trồng bông lớn nhất thế giới và công suất sản xuất vải dư thừa, nổi lên như một lựa chọn tự nhiên.

Ông Atul Ganatra, Chủ tịch Hiệp hội Bông Ấn Độ, từng nhận định với Reuters: “Các đơn hàng mới từ Bangladesh có thể được chuyển sang miền nam Ấn Độ”. Ấn Độ có lợi thế: chi phí lao động thấp hơn Trung Quốc, hạ tầng cảng biển tốt hơn Bangladesh và khả năng sản xuất bông tại chỗ giúp rút ngắn thời gian giao hàng. Tuy nhiên, năng suất lao động của Ấn Độ chỉ bằng 60-70% so với Bangladesh, và các nhà máy Ấn Độ thường yêu cầu đơn hàng tối thiểu lớn hơn.

Việt Nam – đối thủ cạnh tranh trực tiếp – cũng hưởng lợi từ làn sóng dịch chuyển. Tồn kho sợi của Việt Nam trong 4 tháng đầu năm 2024 tăng 9,4% so với cùng kỳ (theo Hiệp hội Bông Sợi Việt Nam), một phần do nhu cầu từ các nhà nhập khẩu chuyển hướng từ Bangladesh. Việt Nam có lợi thế về hiệp định thương mại tự do (EVFTA, CPTPP) và tỷ lệ nội địa hóa cao hơn Bangladesh, nhưng lại phụ thuộc vào nhập khẩu bông từ Úc, Mỹ và Ấn Độ.

Bài học cho người mua hàng: Đừng bỏ tất cả trứng vào một rổ

Cuộc khủng hoảng Chittagong năm 2024 không phải là lần đầu tiên Bangladesh đối mặt với gián đoạn chuỗi cung ứng. Nhưng đây là lần đầu tiên các yếu tố thiên tai, chính trị và tài chính cùng lúc tác động, tạo ra một cuộc khủng hoảng niềm tin thực sự.

Đối với các nhà mua hàng và thương hiệu thời trang, bài học rất rõ ràng:

• Đa dạng hóa nguồn cung: Phụ thuộc quá nhiều vào một quốc gia duy nhất (dù là Bangladesh, Việt Nam hay Trung Quốc) đều tiềm ẩn rủi ro. Cần xây dựng danh sách nhà cung cấp dự phòng tại các khu vực địa lý khác nhau.
• Đánh giá rủi ro hạ tầng: Cảng biển, đường bộ, kho bãi là những điểm nghẽn sống còn. Khi đàm phán hợp đồng, hãy yêu cầu nhà cung cấp chứng minh kế hoạch dự phòng logistics (ví dụ: sử dụng cảng phụ hoặc vận tải đường sắt).
• Theo dõi tín nhiệm quốc gia: Xếp hạng tín dụng của Moody’s, S&P hay Fitch là tín hiệu sớm về sức khỏe tài chính của các nhà cung cấp. Một quốc gia bị hạ bậc tín nhiệm thường kéo theo chi phí tài chính cao hơn, có thể ảnh hưởng đến giá thành sản phẩm.

Kết luận: Không chỉ là lũ, đó là hồi chuông cảnh tỉnh

Lũ lụt Chittagong năm 2024 sẽ không phải là sự kiện duy nhất. Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan tại khu vực Nam Á. Trong khi đó, cơ sở hạ tầng cảng biển của Bangladesh vẫn chưa được cải thiện đáng kể dù đã có nhiều dự án đầu tư (cảng nước sâu Matarbari dự kiến hoàn thành vào cuối thập kỷ này).

Đối với ngành dệt may toàn cầu, cuộc khủng hoảng này là một lời nhắc nhở đắt giá: chuỗi cung ứng dệt may – với hàng nghìn công đoạn trải dài qua nhiều quốc gia – chỉ mạnh bằng mắt xích yếu nhất. Và mắt xích yếu nhất hiện nay chính là sự phụ thuộc vào một cảng duy nhất. Nếu không có chiến lược đa dạng hóa và dự phòng rủi ro, “cơn bão hoàn hảo” tiếp theo có thể ập đến bất cứ lúc nào.