Chi phí tuân thủ môi trường: 'Cơn bão' đang phân hóa ngành nhuộm Việt Nam như thế nào?

Cuối năm 2022, một nhà máy nhuộm tại tỉnh Nghệ An bị cơ quan môi trường phát hiện xả khí thải VOCs vượt chuẩn. Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020, nhà máy bị phạt theo ngày với tổng mức phạt lên tới hơn 4 tỷ đồng, đồng thời buộc dừng sản xuất để lắp đặt hệ thống xử lý khí thải mới. Trong khi đó, cùng năm đó, một doanh nghiệp nhuộm lớn ở miền Bắc công bố đầu tư thêm 1.200 tỷ đồng để mở rộng công suất gấp đôi, sử dụng công nghệ xử lý nước thải hiện đại nhập khẩu từ châu Âu.

Kịch bản 'băng và lửa' này không phải cá biệt. Nó là bức tranh toàn cảnh cho thấy chi phí tuân thủ môi trường đang trở thành lực đẩy chính cho quá trình phân hóa trong ngành nhuộm – nơi doanh nghiệp lớn ngày càng lớn hơn, còn doanh nghiệp nhỏ phải vật lộn để tồn tại.

Gánh nặng chi phí tuân thủ – con số biết nói

Một khảo sát của tổ chức CWR (Clean Water for the World) với các nhà sản xuất dệt may Trung Quốc cho thấy: 31% doanh nghiệp tham gia cho biết chi phí sản xuất của họ tăng hơn 20% chỉ riêng từ các yêu cầu môi trường. Hơn một nửa số doanh nghiệp đã phải đầu tư trên 200 triệu Nhân dân tệ (khoảng 700 tỷ đồng) cho các nâng cấp nhà máy. Đây là khoản đầu tư chiếm tỷ trọng rất lớn trong lợi nhuận hàng năm, đặc biệt với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ở Việt Nam, bối cảnh tương tự. Nghị định 155/2016/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường quy định mức phạt tới 1 tỷ đồng đối với hành vi xả nước thải vượt quy chuẩn kỹ thuật. Các doanh nghiệp nhuộm buộc phải đầu tư hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn cột A với chi phí từ 5-15 tỷ đồng cho một trạm công suất 1.000 m³/ngày. Chưa kể chi phí vận hành, hóa chất, điện năng và nhân công cho hệ thống này.

Nhưng điều đáng nói hơn là sự chênh lệch về khả năng chịu đựng các chi phí này giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ.

Lợi thế quy mô: Tại sao doanh nghiệp lớn lại 'thắng'?

Nghiên cứu học thuật của Long Xiaoning và cộng sự (sử dụng dữ liệu doanh nghiệp sản xuất Trung Quốc giai đoạn 1998–2007) đã chứng minh một hiện tượng thú vị: khi các tiêu chuẩn sản xuất sạch hơn được áp dụng, lợi nhuận của doanh nghiệp lớn tăng lên đáng kể, trong khi doanh nghiệp nhỏ bị bóp nghẹt. Cụ thể, hệ số tương tác giữa quy mô doanh nghiệp và việc thực thi chính sách là 0,0044 (t=4.0), có ý nghĩa thống kê ở mức 1%. Điều này có nghĩa là: doanh nghiệp càng lớn, chi phí tuân thủ tính trên mỗi đơn vị sản phẩm càng thấp, do đó lợi nhuận biên được cải thiện.

Nguyên nhân không khó hiểu. Một hệ thống xử lý nước thải công suất 5.000 m³/ngày có chi phí đầu tư khoảng 20 tỷ đồng, nhưng nếu chia đều cho hàng triệu mét vải sản xuất mỗi năm, chi phí này chỉ tương đương vài trăm đồng một mét. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ với công suất 500 m³/ngày cũng phải bỏ ra 5 tỷ đồng cho hệ thống tương tự, nhưng sản lượng chỉ bằng 1/10, khiến chi phí trên mỗi mét vải cao gấp 4-5 lần. Đây là 'bất lợi về quy mô' (scale disadvantage) mà không doanh nghiệp nhỏ nào có thể khắc phục nếu chỉ dựa vào nguồn lực nội bộ.

Chứng cứ từ thực tế: 'Đại gia' nhuộm mở rộng, 'tí hon' co cụm

Hãy nhìn vào trường hợp của FuChun Dyeing & Weaving (Trung Quốc), một trong những nhà sản xuất sợi nhuộm lớn nhất. Công ty này đã huy động thành công 4,2 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 14.700 tỷ đồng) từ IPO và 5,7 tỷ Nhân dân tệ từ trái phiếu chuyển đổi để đầu tư vào các dự án mở rộng công suất: nhà máy sợi nhuộm chất lượng cao 3 triệu tấn/năm, dự án sợi kéo sợi thông minh 500.000 cọc, và nhà máy nhuộm sợi 3 triệu tấn/năm. Đây là nguồn vốn mà doanh nghiệp nhỏ không thể tiếp cận.

Ở chiều ngược lại, tại làng nghề dệt nhuộm Vạn Phúc (Hà Đông, Hà Nội), hàng chục hộ sản xuất nhỏ đã phải đóng cửa trong 3 năm qua vì không đáp ứng được quy chuẩn môi trường. Một chủ cơ sở cho biết: 'Lắp hệ thống xử lý nước thải hết gần 3 tỷ, trong khi mỗi tháng lãi chưa được 50 triệu. Vay ngân hàng thì lãi suất cao, lại sợ không trả được. Đành nghỉ.'

Theo báo cáo từ Cục Môi trường, tỷ lệ doanh nghiệp nhuộm đạt quy chuẩn xả thải chỉ khoảng 45% đối với doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, so với trên 90% đối với doanh nghiệp lớn có vốn đầu tư nước ngoài hoặc trong nước quy mô lớn.

Hệ quả: Tập trung hóa và nguy cơ 'tuân thủ dẫn đến độc quyền'

Khi chi phí tuân thủ trở thành rào cản gia nhập không chính thức, thị trường dần rơi vào tay các doanh nghiệp lớn. Họ có thể tận dụng ưu thế quy mô để giành thị phần, đồng thời đẩy giá dịch vụ gia công nhuộm lên cao hơn. Điều này tạo ra vòng xoáy: doanh nghiệp nhỏ mất khách hàng, giảm doanh thu, lại càng khó đầu tư cho môi trường.

Nghiên cứu về tác động của quy định môi trường đến cạnh tranh (Ehrhart et al., 2008; Deng Zhongqi et al., 2022) chỉ ra rằng các quy định đồng nhất áp dụng cho mọi quy mô doanh nghiệp có thể vô tình thúc đẩy 'thỏa thuận ngầm' giữa các doanh nghiệp lớn, khiến thị trường trở nên kém cạnh tranh hơn. Ở Việt Nam, hiện tượng 'nhuộm sạch – giá cao' đã xuất hiện ở một số khu công nghiệp tập trung, nơi doanh nghiệp nhuộm lớn độc quyền cung cấp dịch vụ cho các nhà máy may trong vùng.

Giải pháp nào cho doanh nghiệp nhỏ? Công nghệ in kỹ thuật số – lối thoát hẹp nhưng khả thi

Trong bối cảnh đó, công nghệ in kỹ thuật số nổi lên như một 'cửa sổ cơ hội' cho doanh nghiệp nhuộm nhỏ. In kỹ thuật số có những ưu điểm vượt trội về mặt môi trường:

• Lượng nước tiêu thụ giảm 60-70% so với nhuộm lô truyền thống.
• Lượng hóa chất sử dụng ít hơn, đặc biệt là không cần muối, kiềm trong quá trình nhuộm.
• Lượng nước thải chỉ bằng 1/5 so với nhuộm lô, và dễ xử lý hơn vì ít tạp chất.
• Không cần đầu tư hệ thống xử lý khí thải VOCs phức tạp như nhuộm lô.

Một máy in kỹ thuật số công suất trung bình (in 500 m²/giờ) có giá khoảng 2-4 tỷ đồng, thấp hơn nhiều so với đầu tư một dây chuyền nhuộm lô kèm hệ thống xử lý môi trường (10-30 tỷ đồng). Điều này cho phép doanh nghiệp nhỏ chuyển hướng sang sản xuất các đơn hàng nhỏ, thời trang cao cấp, hoặc sản phẩm theo yêu cầu – những phân khúc mà doanh nghiệp lớn khó cạnh tranh vì chi phí chuyển đổi lô cao.

Tuy nhiên, in kỹ thuật số không phải 'viên đạn bạc'. Chi phí mực in còn cao, tốc độ in chậm hơn nhuộm lô, và không phải loại vải nào cũng in được. Nhưng đối với doanh nghiệp nhỏ, đây là hướng đi thực tế nhất để tái định vị trong thế giới mà chi phí tuân thủ đang trở thành 'vé vào cửa' đắt đỏ.

Chính sách cần thay đổi: Phân hóa, không đồng hóa

Vấn đề không phải là có nên siết chặt quy định môi trường hay không – đó là điều tất yếu. Vấn đề là cách áp dụng. Một chính sách 'một kích cỡ cho tất cả' sẽ giết chết doanh nghiệp nhỏ trước khi họ kịp thích nghi. Các gợi ý cho nhà hoạch định chính sách:

1. Phân kỳ lộ trình tuân thủ theo quy mô: Doanh nghiệp siêu nhỏ có thể được gia hạn 3-5 năm, kèm theo hỗ trợ kỹ thuật và tín dụng ưu đãi để nâng cấp.
2. Khuyến khích mô hình xử lý tập trung: Xây dựng khu xử lý nước thải chung trong các cụm công nghiệp, nơi nhiều doanh nghiệp nhỏ cùng chia sẻ chi phí.
3. Hỗ trợ chuyển đổi công nghệ: Ưu đãi thuế, vốn vay lãi suất thấp cho doanh nghiệp đầu tư in kỹ thuật số hoặc các công nghệ sạch khác.
4. Minh bạch hóa chi phí tuân thủ: Công bố số liệu về đầu tư môi trường, giúp doanh nghiệp nhỏ có cơ sở hoạch định kế hoạch dài hạn.

Nếu không có những can thiệp này, 'tuân thủ môi trường' sẽ trở thành cái cớ để hợp nhất thị trường, trái ngược với mục tiêu phát triển bền vững bao trùm mà chúng ta hướng tới. Câu chuyện về nhà máy nhuộm nhỏ bị phạt theo ngày và 'đại gia' mở rộng sản xuất chỉ là hai mặt của cùng một đồng xu. Vấn đề là chúng ta muốn mặt nào lật ngửa?